Munten schoonmaken: wat het met de waarde doet

Maak uw oude munten niet schoon. Elk middel dat online wordt aangeraden, van azijn en cola tot zilverpoets en baking soda, verwijdert de patina of laat krassen achter die een taxateur direct ziet. Die schade is onomkeerbaar en kost bij een verzamelmunt een fors deel van de waarde. Hieronder staat per middel en per metaal wat er precies gebeurt, en wat u wel kunt doen.

Schulman b.v. taxeert sinds 1880 munten, en gepoetste stukken komen elke week langs. Bijna altijd met dezelfde toelichting: de munt zag er vuil uit en zou er met een beetje poetsen mooier op worden. Het omgekeerde is gebeurd. Dit artikel gaat over oude munten en over munten van zilver, goud of brons met verzamel- of edelmetaalwaarde. Bij modern kleingeld dat gewoon in omloop is geweest valt er niets te beschermen, maar ook niets te winnen.

Wat gebeurt er precies als u een munt schoonmaakt?

Op elke munt ligt een dunne oxidatielaag, de patina. Die laag is in de loop van decennia of eeuwen ontstaan uit het metaal zelf en vertelt iets over de ouderdom, het materiaal en de omstandigheden waarin de munt bewaard is. Verzamelaars en veilinghuizen lezen die laag als onderdeel van de munt.

Daaronder ligt de muntglans, de luster: het fijne lijnenpatroon dat bij het slaan in het metaal is geperst en licht in een draaiende beweging weerkaatst. Luster kan niet terugkomen. Elk poetsen, wrijven of borstelen legt daar microscopische krasjes overheen, de zogeheten hairlines, en die vervangen de levende glans door een vlakke schittering.

Een taxateur ziet dat verschil onder schuin licht binnen een paar seconden. Bij professionele grading door PCGS of NGC krijgt een gepoetste munt geen normale kwaliteitsaanduiding meer maar de vermelding "cleaned", ongeacht hoe scherp de details nog zijn. Wat dat kost verschilt per stuk en per zaal, dus wij zetten er geen percentage bij. Wel is het bij verzamelmateriaal steevast de duurste ingreep die een eigenaar zelf kan doen.

De middelen die online worden aangeraden, en wat ze doen

Vrijwel elk huismiddel dat op internet circuleert werkt op een van twee manieren: het lost metaal op, of het schuurt metaal weg. Beide zijn zichtbaar.

Er is geen middel dat vuil wegneemt en de patina laat zitten. Chemisch gezien is de patina namelijk hetzelfde soort verbinding als de aanslag die u probeert weg te halen.

Per metaal: wat er misgaat

Zilveren munten

De donkere of bonte verkleuring op zilver is zilversulfide, gevormd door zwavel uit de lucht. Verzamelaars noemen dat toning, en bij een mooi opgebouwde toning is die laag niet de vervuiling maar juist het gewilde deel van de munt. Regenboogtoning op een zilveren munt kan het stuk een veelvoud waard maken.

Een zilverdip of poetsdoek haalt die laag er in seconden af. Wat overblijft is helder metaal met een dode glans, en omdat de dip ook een fractie van het zilver zelf oplost komt de aanslag daarna sneller terug dan voorheen. Dat is de reden dat gedipte munten er na een jaar vaak slechter uitzien dan voordat er iets mee gebeurde.

Koperen en bronzen munten

Koper en brons vormen de dikste en meest gewaardeerde patina van alle muntmetalen. Bij Romeins brons is een egale groene of bruine laag doorgaans het verschil tussen een verzamelstuk en een bodemvondst zonder markt. Zuur haalt die laag eraf en legt roze koper bloot, een kleur die iedere numismaat meteen als bewerkt herkent.

Er is één uitzondering, en die staat hieronder apart beschreven.

Gouden munten

Goud oxideert niet, dus een gouden munt heeft geen patina die u kunt beschadigen. Juist daarom is poetsen hier extra zichtbaar: er is geen laag die de krassen verhult. Goud is bovendien een zacht metaal, waardoor een doek of borstel dieper insnijdt dan bij zilver. Wat als vuil op een gouden munt oogt, is meestal oppervlakkig stof of een vetlaag van vingers.

Bronsziekte: de enige echte uitzondering

Ziet u lichtgroene, poederige plekjes op een koperen of bronzen munt, die bij aanraken verkruimelen en zich uitbreiden? Dan is dat waarschijnlijk bronsziekte, een actieve corrosie die door de munt heen vreet en kan overslaan op stukken die ernaast liggen. Dit is het enige geval waarin niets doen erger is dan ingrijpen.

Ga ook dan niet zelf aan de slag. Bronsziekte vraagt om stabilisatie door een conservator, niet om schoonmaken. Leg de munt apart van de rest van de verzameling en laat hem beoordelen. Een egale, harde groene laag die niet afgeeft is gewoon patina en hoeft niets te gebeuren.

U heeft al gepoetst. Wat nu?

Dat is niet terug te draaien, en pogingen om het te herstellen maken het meestal erger. Kunstmatig opnieuw laten toneren is bovendien direct herkenbaar en wordt in de handel als misleiding gezien.

Toch betekent gepoetst niet waardeloos. Bij munten waarvan de waarde vooral in het edelmetaal zit verandert er weinig, want het gewicht en het gehalte blijven gelijk. Bij zeldzame stukken telt de zeldzaamheid nog steeds mee, alleen komt daar nu de vermelding "cleaned" bij. Wat een gepoetste munt nog opbrengt hangt dus af van welke van die twee de waarde droeg. Dat is precies wat een taxatie uitwijst.

Belangrijkste les voor de rest van de verzameling: laat de andere stukken zoals ze zijn.

Wat u wel kunt doen

Conserveren is iets anders dan reinigen. U mag een munt beschermen, zolang u het oppervlak niet aanraakt.

• Pak munten alleen bij de rand vast. Huidvet laat vlekken achter die er na verloop van tijd niet meer uit gaan. Bij moderne proofmunten met spiegelglans is dat extra schadelijk, want die worden juist beoordeeld op hoe fabrieksnieuw ze eruitzien. Eén vingerafdruk is daar meteen zichtbaar.
• Gebruik zuurvrije capsules of houders. Vermijd zacht plastic met weekmakers; dat geeft stoffen af die een groene, vettige aanslag veroorzaken.
• Bewaar droog en op een constante temperatuur. Vocht en temperatuurwisselingen versnellen elke vorm van aanslag.
• Houd zilver en brons gescheiden. Zwavelverbindingen verplaatsen zich door de lucht van de ene munt naar de andere.
• Los aanhangend stof mag u er droog en zonder druk afblazen. Meer niet: geen doek, geen water, geen wrijven.

Munten gevonden met een metaaldetector of geërfd

Bij een vondst is de verleiding het grootst, want daar zit vaak echte aarde op. Toch geldt hier hetzelfde. Grondresten zeggen een specialist iets over de vindomstandigheden, en juist bij bodemvondsten zit de patina losser dan hij lijkt: wat u wegpoetst neemt vaak het reliëf mee. Meer over dit soort vondsten staat in munten gevonden met een metaaldetector.

Heeft u een verzameling geërfd, laat die dan in de staat waarin u hem aantrof beoordelen. Een zeldzaam stuk herkent u niet aan hoe schoon het is, en een middag poetsen kan het verschil betekenen tussen een gewone en een uitzonderlijke opbrengst.

Hoe herkent u een schoongemaakte munt?

1. Onnatuurlijk vlakke glans zonder de draaiende diepte van originele luster.
2. Hairlines rond portret en wapen, zichtbaar wanneer u de munt onder schuin licht kantelt.
3. Resten patina in de diepere delen, terwijl de hoge delen helder zijn. Dat verschil verraadt dat er gewreven is.
4. Roze of oranje zweem bij koper, een teken van zuurbehandeling.
5. Zachte, ronde randen aan de details, waar schuren het reliëf heeft afgevlakt.

Wilt u weten wat uw munten in hun huidige staat waard zijn? Lees hoe de waarde van oude munten wordt bepaald, of maak een afspraak voor een gratis beoordeling bij Schulman in Amsterdam.