Numismatiek is de wetenschap die munten, papiergeld, penningen en medailles bestudeert. Het woord komt van het Griekse nomisma, dat munt of wettig betaalmiddel betekent. Wie zich met numismatiek bezighoudt, heet een numismaat.
In dit artikel leggen de experts van Schulman b.v., sinds 1880 numismatisch veilinghuis in Amsterdam, uit wat numismatiek precies inhoudt: de geschiedenis van het vak, wat er wordt bestudeerd, de belangrijkste vaktermen en de verzamelgebieden die door de eeuwen heen zijn ontstaan.
Wat betekent numismatiek?
Numismatiek is meer dan munten verzamelen: het is de studie van geld en alles wat daarop lijkt. Een numismaat wil niet alleen weten hoe een munt eruitziet, maar ook wie hem liet slaan, waar en wanneer dat gebeurde, van welk metaal hij is gemaakt en wat hij vertelt over de economie en samenleving van zijn tijd.
Munten zijn daarvoor een unieke bron. Ze tonen wie de macht had (het portret en de titels van de muntheer), hoe welvarend een gebied was (het metaalgehalte), waarmee werd gehandeld (vondsten langs handelsroutes) en zelfs welke goden of idealen werden vereerd (de voorstellingen). Daarmee is numismatiek een hulpwetenschap van de geschiedenis: muntvondsten helpen archeologen bij het dateren van opgravingen, en vaak zijn munten de enige voorwerpen waarop een heerser of stad tastbaar heeft overleefd.
Een korte geschiedenis van het vak
De belangstelling voor oude munten begon in de veertiende eeuw, toen Italiaanse humanisten zoals Petrarca Romeinse munten verzamelden als tastbare herinnering aan de klassieke oudheid. In de eeuwen daarna legden vorsten en geleerden overal in Europa muntenkabinetten aan. In de Duitse staten ontstond zo het beroemde thaler-kabinet: laden vol zilveren thalers uit alle windstreken, zoals op de foto boven dit artikel.
In de achttiende en negentiende eeuw groeide het verzamelen uit tot een wetenschap. Geleerden begonnen munten systematisch te catalogiseren en te publiceren, en universiteiten en musea richtten muntenkabinetten in. In die traditie staat ook Schulman: sinds 1880 beschrijven, taxeren en veilen wij munten, en onze catalogi worden al generaties als naslagwerk gebruikt.
Wat wordt bestudeerd in de numismatiek?
Het vakgebied omvat vier hoofdgroepen:
| Deelgebied | Wat valt eronder | Voorbeelden |
|---|---|---|
| Munten | Officiële betaalmiddelen, geslagen in opdracht van een vorst, gewest of staat | Griekse tetradrachme, Romeinse denarius, gouden dukaat, gulden |
| Papiergeld (notafilie) | Bankbiljetten, noodgeld en promessen | Guldensbiljetten, muntbiljetten, noodgeld uit oorlogsjaren |
| Penningen en medailles | Geslagen stukken zonder betaalfunctie | Historiepenningen, gildepenningen, onderscheidingen |
| Rekenpenningen en muntgewichten | Hulpmiddelen voor het rekenen en het controleren van munten | Rekenpenningen, muntgewichtdoosjes met balansje |
Per object stelt de numismaat steeds dezelfde vragen: wie was de muntheer, waar is het stuk geslagen, in welk jaar, van welk metaal en in welke oplage. Ook de staat van behoud en de natuurlijke patina horen bij die beoordeling.
De taal van de munt
Numismaten gebruiken een eigen vocabulaire om munten te beschrijven. Met deze termen leest u elke veilingcatalogus:
| Term | Betekenis |
|---|---|
| Avers | De voorzijde, meestal met het portret of wapen van de muntheer |
| Revers | De keerzijde, vaak met de waardeaanduiding of een heraldisch motief |
| Legende | Het omschrift rond de voorstelling, vaak in het Latijn met naam en titels |
| Veld | Het vlakke deel van de munt rond de voorstelling |
| Muntteken | Klein symbool dat aangeeft waar de munt is geslagen |
| Muntmeesterteken | Symbool of initialen van de muntmeester die verantwoordelijk was voor gewicht en gehalte |
| Muntglans (luster) | De originele glans van een munt die nooit heeft gecirculeerd |
Numismatiek als wetenschap
Numismaten leggen hun kennis vast in catalogi en studies. Voor Nederlandse munten zijn de Schulman-catalogusnummers al generaties lang de standaardreferentie: vrijwel elke Nederlandse munt wordt internationaal aangeduid met zijn Schulman-nummer. Een overzicht van de belangrijkste naslagwerken vindt u in onze numismatische bibliografie.
Daarnaast werkt het vak steeds technischer. Gewicht en diameter worden op honderdsten nauwkeurig gemeten, en het metaalgehalte kan tegenwoordig zonder schade worden bepaald met röntgenfluorescentie. Zulke analyses helpen bij het herkennen van vervalsingen en bij het bestuderen van muntverzwakking, het verlagen van het edelmetaalgehalte in crisistijd.
Die kennis is ook praktisch. Wie de waarde van een munt wil bepalen, gebruikt dezelfde wetenschap: oplagecijfers, varianten, kwaliteit en veilingresultaten. Meer daarover leest u in hoe weet ik wat mijn oude munten waard zijn.
Kennismaken met numismatiek?
Onze numismaten beoordelen uw munten kosteloos en vertellen u graag wat u precies in handen heeft. Stuur een foto op of kom langs in Amsterdam.
Vraag gratis taxatie aan
Verzamelgebieden door de eeuwen heen
Vrijwel geen enkele verzamelaar verzamelt alles: de meeste numismaten kiezen een verzamelgebied, meestal een periode of regio. Onderstaande tijdbalk toont in één oogopslag hoe de bekendste verzamelgebieden zich over 2.600 jaar muntgeschiedenis verdelen, en de kaarten eronder vertellen wat elk gebied inhoudt:
Welk gebied bij u past, is vooral een kwestie van smaak: het verhaal van de Romeinse keizers, het goud van de Republiek of de guldens uit uw eigen jeugd.
Zelf beginnen met numismatiek
Numismatiek is een toegankelijke liefhebberij: u heeft er niet meer voor nodig dan een loep, een goede catalogus en nieuwsgierigheid. Een paar praktische adviezen voor de start:
- Kies een verzamelgebied dat u aanspreekt en lees u in met een goede catalogus of de literatuur uit onze bibliografie.
- Koop bij betrouwbare handelaren of veilinghuizen, zodat echtheid en kwaliteit vaststaan.
- Word lid van een vereniging, zoals het Koninklijk Nederlands Genootschap voor Munt- en Penningkunde, of bezoek muntenbeurzen en veilingkijkdagen.
- Maak munten nooit schoon: poetsen vernietigt de waarde.
Uitgebreidere tips vindt u in munten verzamelen voor beginners.
Numismatiek bij Schulman
Schulman veilt, taxeert en bestudeert munten sinds 1880 en is daarmee het oudste numismatische huis van Nederland. Onze veilingen trekken verzamelaars uit de hele wereld en onze catalogi worden al generaties als naslagwerk gebruikt.
Wilt u een numismaat spreken, uw munten laten beoordelen of gewoon eens kennismaken met het vak? U bent welkom bij Schulman in Amsterdam. Vraag een gratis taxatie aan, maak een afspraak of bezoek een van onze veilingen.
